घनश्याम खड्का
विदेसिने सबैको एउटै सपना हुन्छ, पैसा कमाउने । अमेरकिा, युरोप र अरू यस्तै सम्पन्न मुलुक पुग्न पाए यहाँका शिक्षक पनि उता भाँडा माझ्न तयार देखिन्छन्, माझेका छन् पनि । अरू धेरै कुरामा मतान्तर भए पनि सम्पन्न मुलुक पुग्नु र पैसा कमाउनु सायद गरबितम देशका नागरकिका साझा कामना हुन् । काम जस्तोसुकै किन नहोस्, मर्यादा जति कम किन नहोस् लाखौं नेपालीले यही कामना बोकेर देश छाडेका छन्, छाड्दै छन् ।

भारतमा नेपालीको साझा चिनारी ‘बहादुर’ को थन्काबाट माथि उठेको छैन, बेलायतमा त्यही स्तरको ‘गोर्खा’ भन्ने पहिचान अझै पनि भत्केको छैन । हुँदाहुँदा खाडी मुलुक र मलेसियातिर कम पैसामा बढी पसिना चुहाउने ‘लेवर’ को मुख्य उत्पत्ति केन्द्र भनेर पनि यो देश चिनिन थालेको निकै भइसक्यो ।

नेपालको यही पहिचान सायद विश्वव्यापी छ जसले गर्दा उपेन्द्र महतोहरू अर्बाैं रुपैयाँका मालिक हुँदाहुँदै पनि अनगिन्ती मुलुकका अध्यागमन शाखामा दोस्रो दर्जाको व्यवहार खेप्छन् । जति नै पैसा कमाए पनि जीवा लामिछानेहरूको हरयिो पासपोर्टमाथि सधैं केरकार हुन्छ । नानीहरूको पुस्तकमा सीता, बुद्ध र सगरमाथाको देश भनेर नेपालको जति नै बखान गरएिको भए पनि परदेशीका आँखामा यो अस्थिर, गरबि र द्वन्द्वग्रस्त छ । तिनको व्यवहारमा यही कुरो झल्केको हो ।

तर एक नेपाली यस्ता पनि छन् जो तिनै सम्पन्न हुँ भन्नेेलाई सुखपूर्वक बाँच्ने तरकिा सिकाउँदै हिँड्छन् । शान्ति र आनन्द कसरी पाइन्छ भन्ने जान्न तिनै मुलुकका मान्छे उनकोमा आउँछन् । ती रुन्छन्, कराउँछन् र दुःखबाट पार पाउने उपाय सोध्छन् उनीसँग ।

स्वामी आनन्द अरुण तिनलाई ध्यानका अनेक तरकिा सिकाइरहेका हुन्छन्, खुसी हुने अनेक बाटाहरू देखाइरहेका हुन्छन् ।

‘पश्चिम पैसाले मात्रै सम्पन्न छ, हृदयले कंगाल’ रुस, बेलायत, अमेरकिा र अरू धेरै देशमा अनेक महिना ध्यान शिविर चलाएर केही अघि नेपाल फिरेका उनी हालैको चिसो बिहान तपोवनको एउटा कोठामा शान्तपूर्वक बोलिरहेका थिए, ‘पूर्व पैसाले कंगाल छ तर हृदयचाहिँ यति रुख्खिसकेको छैन ।’

उनले यसो भनिरहँदा तपोवनमा गोरा अनुहार गेरु वस् त्र पहिरएिर यताउती टहल्दै थिए । ती उन्मुक्त भएर हाँस्दै र नाच्दै पनि थिए ।

—

स्वामिजी तपोवनमै बस्न चाहन्छन् । तर उनी यहाँ धेरै बस्ने छैनन् । कारण ? ‘विदेशबाट बोलावट भएको भयै छ’ भन्छन्, ‘वर्षभरकिै भ्रमण तालिका बनिसक्यो ।’

अंग्रेजी वर्षको सुरुवाततिर उनी फेर िजानेछन् सम्पन्नहरूको देशमा जहाँ उनलाई ‘हामीकहाँ पनि आइदिनुपर्‍यो’ भन्नेहरू अधीरताका साथ पर्खेर बसिरहेका छन् ।

‘फेब्रुवरीदेखि अक्टोबरसम्म बाहिर कार्यक्रम छ’ उनी भ्रमण तालिका प्रस्ट्याउँदै थिए, ‘कम्तीमा ६ महिना तपोवनमै बसूँ भनेको, समय नै पुगेन ।’

उनी १५ फेब्रुवरीदेखि १५ मार्चसम्म अमेरकिा हुनेछन् । त्यसपछि बेलायत, प|mान्स, हल्यान्ड, इटली, जर्मनी र आयरल्यान्ड जानेछन् । त्यसपछि अमेरकिो इस्ट कोस्ट र क्यानडामा शिविर लाग्नेछ । अनि फेर िबेलायत, युक्रेन र रसिया पुग्नेछन् ।

‘बीचबीचमा तपोवन पनि आउनेछु’ उनले भने, ‘स् कटल्यान्ड, बल्गेरयिा बेलारुस र पूर्वी युरोपबाट पनि निमन्त्रणा आएको थियो, फुर्सद मिलेन ।’

यी सबै देशमा उनी घुम्न होइन, ध्यान शिविर चलाउन पुग्नेछन् । त्यहाँ उनका शिष्य-शिष्या बडो प्रेमले पर्खेर बस्छन् । उनलाई श्रद्धाले ढोगिदिन्छन् । तिनलाई उनी प्रेमले अँगाल्छन् । ती खुसीले रुन्छन् । उनी पितृवत् सुमसुम्याउँछन् ।

यसरी संसार घुम्दा उनले चढेको हवाइजहाजको टिकट मात्रै जोड्दा वर्षको ‘५० लाखभन्दा धेर’ खर्च हुने रहेछ भन्छन् उनी । यो सबै उनी आफैं खर्चन्छन् ? ‘भए पो खर्चनु यतिका पैसा ?’ उनी हाँसे,’जसले बोलायो उसैले तिर्छ नि ।’

महिनाको दुई-चार लाखका लागि चमेना घरमा भाँडा माझ्न वा सब वेमा खानेकुरा बेच्न लाखौं खर्चेर, अनेकतिर धाएर र घरबारै छाडेर अमेरकिा भासिनेहरूका लागि स्वामीजी अपत्यारलिा मान्छे हुन् जोसँग सम्मानका साथ बोलाइएका ठाउँमा जाने पनि समय पुग्दैन ।

—

जनकपुरमा एउटा सानो गाउँ छ, लोहना । त्यहाँ ६५ वर्षअघि जन्मेको एउटा बालकले नाम पायो, अरुणकुमार सिंह । अरुणकुमारका बाबु केदारप्रसाद भारतीय टेलिग्राफ सेवाका कर्मचारी थिए र उनी पटनामा बस्थे । राणा शासन विरोधमा लागेका बीपी र नेपाली कांग्रेसका धेरै नेता उनकोमा आउजाउ गररिहन्थे ।

क्रान्ति सकिएपछि बीपीले उनलाई बडाहाकिम बनाइदिए । बाबु जताजता जान्थे, अरुणकुमार उतैउतै जान्थे । उतिबेला पाठशाला थिएनन् । उनले अनौपचारकि ढंगले पढेेर अक्षर फुटाए ।

बिहार मुजफ्फरपुरमा उनको मामाघर थियो र हजुरबा त्यहाँका जमिनदार । उनले नानीलाई बोलाएर स्कुल हालिदिए । पहिलोपटक उनी स्कुल जान थाले, सात कक्षामा । पढाइ उनको राम्रै थियो । इन्जिनियरङि पढ्न बिहार युनिभर्सिटीमा पुगिसक्दा उनी योग, ध्यान र साधनामा मज्जैले लागिसकेका थिए । पाठ्यक्रमका विरसिला पुस् तकभन्दा पर गान्धी, अरबिन्दो र विवेकानन्दलाई पढ्न थालिसकेका थिए । उनले माछामासु हुँदै अन्न पनि खान छाडे । आनन्दमूर्ति, महेश योगी, अनुकूलचन्द्र ठाकुर आदि अनेक साधुबाट दीक्षा पनि लिए । तर उनको मनले कति गरे पनि शान्ति पाएन । भित्र कतै असन्तोषको दिव्य ज्वाला बलिरहेको हुन्थ्यो ।

यस्तैमा एक दिन आचार्य रजनीशको प्रवचनमा उनी पुगे । यो कुरो थियो सन् १९६९ मार्चको । रजनीश भन्ने मान्छे पनि यो संसारमा छ भन्ने कुरो अरुणकुमारले पहिलोपटक त्यसै दिन सुने र देखे पनि । देख्नेबित्तिकै उनी रजनीशका प्रेमी भए रे । खुसीले रोए रे । आनन्दले उपि|mए रे ।

पछि तिनै रजनीश ओशो भनिन थाले र तिनै ओशोबाट दीक्षित अरुणकुमारले नयाँ नाम पाए, स्वामी आनन्द अरुण -हेर्नुहोस तस्बिर, उनले सन्यास लिँदा ओसोको खुट्टामा लडिबुढी गरेको) । ओशोको साथ उनलाई असाध्यै आनन्दमय लाग्यो र उनी जीवनै उनकै वरपर बिताउने सुरमा थिए । ‘तर उहाँले त्यसो गर्न दिनुभएन’ उनी सम्झनाका पत्रैपत्र केलाइरहेका थिए, ‘तिमी नेपाल गएर ध्यान केन्द्र खोल, हजारौं मान्छेको उद्धार हुन्छ भन्नुभो ।’

उनले जान्न भनेछन् । ध्यान केन्द्र खोल्ने ठाउँ छैन भनेछन् । रोएछन् । ओशोले टेरे पो !

‘लोभी नबन’ ओशोले भने रे, ‘जाऊ, घरैमा गएर एउटा कोठामा ध्यान केन्द्र खोल ।’

यति भनेर एउटा कागजको चिर्कटोमा ओशोले लेखिदिएछन्, आशीष ध्यान केन्द्र । अब उनले यही नाममा घरमा एउटा ध्यान गर्ने ठाउँको आविष्कार गर्नुपर्ने भयो । ताहाचलमा सानो दुई कोठे घर थियो । एउटामा बाआमा बस्थे, अर्काेमा उनी । बडाहाकिमपछि पञ्चायत आउनुअघिसम्म हरेक प्रधानमन्त्रीका निजी सचिव भएका उनका बाबु र अहिलेको संसद्जस्तो उतिबेलाको सल्लाहकार सभाकी सदस्य आमा सुमित्रा सिंहलाई एउटै छोरो जोगी हुने भो भन्ने पीरले गाल्नु गालिसकेको थियो । ध्यान र योगको कुरो सुन्नेबित्तिकै उनीहरू झर्किन्थे ।

गुरुका कुरा टार्न नसकेर आनन्द अरुणले आफ्नै कोठालाई ध्यानस्थल बनाए । बाहिर बोर्डमा ठूला अक्षरले उही चिर्कटोलाई सारििदए र लेखे, ‘आशीष ध्यान केन्द्र’ ।

चिच्याउने, रुने, कराउने र मनमा जे लाग्यो त्यो गर्ने ओशोको विशिष्ट पद्धति ‘सक्रिय ध्यान’ ले गर्दा घरमा मात्रै होइन, छिमेकमा पनि आनन्द अरुण अपि्रय भए । ‘त्यतिबेला ताहाचल अनकन्टार थियो,’ उनले बितेका दिन चिहाए, ‘मान्छेहरू आउँदैनथे ।’

दिउँसो उनी एनसीसीएनमा इन्जिनियर थिए । पाँच हजार रुपैयाँ ऋण गरेर उनले ओशोका पुस्तक पुनादेखि किनेर ल्याए । साँझ नयाँ सडकको पिपलबोटमा उनी ती पुस्तक बेच्न बस्थे । त्यो पनि मानिसहरू हत्तपत्त किन्दैनथे ।

‘पुस्तक मन नपरे पैसा फिर्ता’ भन्ने वाक्य लेखेर उनले पिपलबोटमा टाँगिदिए । कति मानिसहरू लग्थे, मन परेन पनि भन्थे तर पैसा होइन सट्टामा अर्काे पुस्तक लैजान्थे । ‘त्यो देख्दा खुसी नै लाग्थ्योे,’ उनी फुरुङ्ग देखिए, ‘ओशोको प्रचार गर्नु न थियो ।’ युवक और क्रान्ति, साइलेन्ट एस्प्लोजर, नारी और विद्रोहजस्ता पुस्तकका नाम थिए । अञ्चलाधीशलाई कसैले पोल लगाइदिएछ, यी पुस्तक राजनीतिक हुन् । ‘हो साप  !’ बुझ्न आएको हवलदारले हाकिमको कान भरििदएछ, ‘यसले त बम बनाउने पुस्तक बेच्दोरहेछ साप !’ अनि त उनी थुनामा परहिाले । पन्ध्र दिनको तारखि पनि भोगे । किताब जफत भयो । ‘त्यसपछि मैले कहिल्यै किताब बेच्न सकिनँ’ उनले भने, ‘पुँजी नै जफत भो नि ।’

एक दिन पुनामा ओशोको प्रवचन सुन्दै गर्दा उनले त्यो पुस्तक जफत गर्ने अञ्चलाधीशलाई ध्यान गररिहेको भेटे । ‘अरे, दवाडी सर  ?’ उनले जिब्रो टोकेछन्, ‘तपाईँ यता कसरी ?’ जवाफमा उनले भने रे, ‘तपाईँले डुबाइहाल्नु भो नि, त्यो किताब पढेपछि ओशोलाई नभेटी बस्नै सकिनँ ।’

—

कालान्तरमा धेरै दवाडीहरू निस्किए जो ओशोलाई पढेपछि ध्यान नगरी र सन्यास नलिई बस्न सकेनन् । बिस्तारै आशीष ध्यान केन्द्रमा नअटाउने गरी मानिसहरू आउन थाले । तपोवनमा अन्तर्राष्ट्रिय कम्युन खुलेको पनि २० वर्ष पुगिसक्यो । यसबीच ८० देशका सयौं सहरमा ओशो कम्युन, आश्रम र ध्यान केन्द्र खुलेका छन् । ओशोले आफ्नो जीवनकालमा १० लाख मान्छेलाई दीक्षा दिएका थिए रे । आनन्द अरुणले पनि ६५ हजार चेला बनाइसकेका रहेछन् । उनले के पनि सुनाए भने ओशोका १० लाख चेलामध्ये उनी जीवनै अन्तरयात्रामा सुम्पिने असाध्यै कम चेलामा पर्छन् र ओशोपछि सबभन्दा धेरै दीक्षा दिने उनी नै एक्ला हुन् ।

—

जीवन कति चाँडै बित्दोरहेछ ! कति चाँडै समय बदलिने रहेछ ! यो सम्झेर स् वामीजी जिल्ल पर्छन् ।

ओशोलाई उनले भेटेको हिजै जस्तो लाग्छ । यतिका वर्ष बितिसकेछ । उनलाई सन्यासी बनाउने ओशोले पृथ्वी छाडेको पनि दुई दशक बितिक्यो । आज शनिबार आशीष ध्यान केन्द्र खुलेको ३६ वर्ष पुग्दै छ । यसबीच अनेक परविर्तन देखे स् वामीजीले । तर ओशोप्रतिको आफ्नो प्रेममा कहिल्यै घटबट देखेनन् ।

ghanashyam.khadka@gmail.com

घनश्याम खड्का

प्रेम । यसको व्याख्यामा हजारौं कविता लेखिएका छन्, गीत गाइएका छन् र सिनेमा बनाइएका छन् । काव्य, कला र दर्शनमा प्रेमले जति अरू कुनै कुराले सायदै ठाउँ पाएको छ । कवि, लेखक, चित्रकार, साधु, योगी र नेतासम्म पनि प्रेमको महिमा गाएर कहिल्यै थाक्दैनन् । सबैको मुखमा ज्यादा आइरहने शब्द सायद प्रेमै हो । तर जति नै गफिए पनि संसारमा प्रेम प्रतिक्षण दुर्लभ हुँदै गएको छ । यो असाध्यै चर्चा गरिएको तर अनुभव कमले गरेको एउटा रहस्य हो ।

जीवन र प्रेम गहिरोगरी जोडिएका छन् । प्रेम छैन भने जीवन जीवनजस्तो हुँदैन । प्रेमहीन जीवन लहर विनाको सागरजस्तो कुरूप, गतिविनाको नदीजस्तो निष्प्राण, सुगन्धविनाको फूलजस्तो निरस र फलविनाको वृक्षजस्तो अनुर्वर हुन्छ, बाँच्नलायक हुँदैन ।

प्रेमको सम्बन्ध चेतनासँग छ । प्राणी जति चेतनशील हुन्छ, उति प्रेमपूर्ण । जति प्रेमपूर्ण हुन्छ, उति होशपूर्ण । जति होशपूर्ण हुन्छ, उति आनन्दित । वनस्पतिमा चेतना कम छ, त्यसैले तिनमा प्रेम पनि हामीले बुझ्ने स्तरको प्रस्ट छैन । पशुपन्छी वनस्पतिका तुलनामा अलि चेतपूर्ण छन्, तिनको प्रेमको आभास हामी सजिलै पाउँछौं । चेतनाको सीमितताका कारण मानवइतर प्राणीको प्रेमले शरीरको घेरा तोड्नसकेको छैन । तथापि कृत्रिमता नमिसिएकाले, मान्छेको जस्तो सभ्यताको आडम्बर प्रदर्शन गरिरहनुपर्ने झन्झट नभएकाले तिनको जीवनमा कृत्रिमता छैन ।

थाहा छ, मान्छे चेतनाका हिसाबले यो चराचर जगतको श्रेष्ठ प्राणी हो । उसको प्रेम फराकिलो र विराट हुनुपर्ने हो । तर यस्तो सायदै भएको छ । मान्छेको प्रेम पनि पशुको झैं शरीरकेन्द्री छ । भ्रमवश उसले यौनलाई प्रेम ठानेको छ । एक पश्चिमा विचारकले त भनेका पनि छन्, ‘प्रेम यौनको गलत उच्चारण हो ।’

व्यक्तिविषेशका प्रति, उसको कुनै खुबी या सौन्दर्यको वशिभूत उब्जिएको भाव प्रेम होइन, वासना हो । वासना सधैं बदलिरहन्छ । आफूलाई राम्रो लागेको मान्छे वा वस्तुभन्दा पनि राम्रो अर्काे व्यक्ति वा वस्तु देखेको क्षण मनमा त्यो प्राप्त भइदिए हुन्थ्यो भन्ने कामना उब्जिन्छ । यो मुच्र्छना हो, बेहोशी हो । बेहोशीले दुःख सिवाय केही दिँदैन ।

मान्छेलाई अक्सर यही बेहोशीले पछयाएको छ । र नै त यतिका दुःखी छन्, रोगी हृदयका रुग्ण मानिसहरू छन्, अपराध र युद्ध छन् । प्रेम र घृणा दुई विपरीत शब्दका रूपमा लिइन्छ । तर मलाई लाग्छ, यसमा विपरीत केही पनि छैन । प्रेमको मात्रा साह्रै कम, लगभग शून्यको स्थितिमा घृणाको जन्म हुन्छ, अहंकारको जन्म हुन्छ । घृणाको अनन्त जालोले जेलिएको मान्छेले जे पनि गर्न सक्छ, हत्या पनि, युद्ध पनि । घृणाको मात्रा शून्य भएको अवस्थामा जे बाँकी रहन्छ, त्यही प्रेम हो, जीवन हो । प्रेमले पूर्ण जीवन बाँचिरहेको मानिस अरूलाई दुःख दिन सक्दैन । लुट, हत्या र बलात्कार प्रेमकै अनुपस्थितिमा लाग्ने सरुवा रोग हो । युद्धपिपासु रोमन सम्राट क्लाउडिअसले विवाहमा उसै प्रतिबन्ध लगाएका थिएनन् । उनी देशका सबै युवालाई भर्ती गरेर युद्धमा पठाउन चाहन्थे । तर विवाह गरेका र प्रेममा परेकाहरू गएनन्, जान चाहेनन् । प्रेमपूर्ण जीवन छाडेर मारकाटमा को जान्छ ? सन्त भ्यालेन्टाइनले युवायुवतीको गोप्य रूपमा विवाह गरिदिन थाले । क्लाउडिअसले उनको ज्यानै लिए । उनै सन्तको सम्झनामा १४ फेब्रुअरी ‘प्रेम दिवस’का रूपमा मनाइन थालेको हो ।

बिहा गर्ने अनुमति पाए पनि आजपर्यन्त संसारभरका सिपाही ब्यारेकमा राखिन्छन् । यसको गहिरो अर्थ छ । लामो समय महिलाको सम्पर्कमा नआएको पुरुषको हृदय प्रेमशून्य हुन्छ । प्रेमशून्य हृदयले मात्रै युद्ध लड्न सक्छ, मान्छे मार्न सक्छ ।

अक्सर सिपाहीले सामूहिक बलात्कार गरेको समाचार सुन्नमा आइरहन्छन् । प्रेमको अलिकति पनि अनुभव भएको मान्छेले बलात्कार गर्न सक्दैन, त्यो पनि सामूहिक । प्रेमिका वा पत्नीभन्दा पर लामो समय बस्दा सैनिकलाई हिंसा स्वाभाविक लाग्दै जान्छ । उनीहरू तत्काल आक्रमणमा उत्रने स्वभावका हुन्छन् । प्रेमको संसर्गमा बाँचिरहेको मान्छेमा हिंसाप्रतिको यो तत्परता पटक्कै हुन्न ।

विश्वभर बढिरहेको अपराध, युद्ध र कलहसँग कतै न कतै प्रेमको सम्बन्ध छ । प्रेमको जीवनदायिनी धारा कतै पक्कै टुटेको छ । नत्र किन दुव्र्यसनी बढिरहेका छन्, किन झगडाको आगो सल्किरहेको छ, किन वेश्यावृत्ति फस्टाइरहेको छ ? किन ?

अधिकांशले प्रेमलाई यौवनको आवेग ठान्छन् । सहवासलाई यसको प्राप्ति मान्छन् । यौन र प्रेम छुट्टाछुट्टै कुरा हुन् । जसरी प्रेम प्राणीको स्वभाव हो, यौन पनि आवश्यकता हो । तर पशुलाई झैं यौन स्वच्छन्दता मान्छेलाई नभएकाले, तथाकथित सभ्यताले यसको प्राकृतिक वेग रोकिदिएकाले मान्छेको मनमा यौनको गहिरो तृष्णा छ । त्यो तृप्त नभएसम्म प्रेमको टुसा पलाउन सक्दैन ।

सन्तहरू भन्छन्, साँचो प्रेमको अनुभव भएपछि मात्रै सत्यको बोध हुन्छ । सत्यको बोध भएपछि मात्रै मान्छे जाति, देश, भाषा, सभ्यता र आफ्नो-पराइको साँघुरो घेराबाट माथि उठ्न सक्छ । उसको हृदयमा संसारका सबै प्राणीप्रति करुणा जाग्छ । जीवनमा झगडा गर्नुपर्ने कारणै कहाँ छ र ?

We were in a day long journey. I was hungry and she had many things to give. It was here gentleness that she shared the things she had. Only a beautiful hearted person does have guts to share the things at the time of shortage. Thanks Yen, I am grateful to you!
Photo By:Umesh Shrestha

घनश्याम खड्का

त्यहाँ आएपछि,’ उनले भनेकी थिइन्, ‘नरहर िआचार्यको घर सोध्नु, जसले पनि बताइदिन्छन् ।’
आफूलाई छिमेककाले चिन्लान् भन्नेमा उनलाई उति विश्वास रहेनछ । भनेको ठाउँमा भनेकै प्रश्न गर्दा नरहरकिो घर ‘ऊ त्यही हो’ भनेर देखाइदिने एउटा बूढो हात जाडो छल्न हतपत ज्याकेटको गोजीमा पस्यो ।

साँच्चै उनीबारे यो बाटो र गल्लीमा कसैलाई थाहै छैन ? जान्ने इच्छा एकदम बढेर आयो । अघिल्तिर कोही ज्यामीको काम हेरेर बसिरहेको थियो, सोधियो ।

‘को ? कवि शारदा शर्मा ?’ तिनले आँखा ठूलो पारे, ‘यही पल्लो त हो नि । सेतोचाहिँ ।’

खुसीजस्तो एउटा तरंग भित्र कत्रै उठ्यो, हाम्री लेखिका गुमनाम छैनन्, कम्तीमा उनले सोचेजति । तर शारदालाई उनले चिन्दा खुसी किन लाग्यो ? उत्तर आफैंसँग थिएन ।

चिसो बेस्सरी बढिरहेको थियो । कालो बुट्टे पच्छ्यौरी गुम्लुंग ओढेर शारदा आँगनमा मोबाइल खेलाउँदै उभिएकी थिइन् । ‘आउनुहोस्’ उनी भित्र पसिन् र सोफाको पल्लोछेउ पुगेर बसिन् ।
शारदा अचेल फुर्सदिली रहिछन् । जागिर राजनीतिजस्तो होइन, जतिखेर पनि व्यस्त हुनुपर्ने । नत्र त पति नरहरलिाई जत्तिकै उनलाई पनि कुदाकुद हुँदो हो ।

परविार नियोजन संघको जागिरे म्याद सकिएको छ । यसको दक्षिण एसिया क्षेत्रीय कार्यालय नयाँदिल्लीमा अब उनलाई बस्नु छैन । प्रजनन् स्वास्थ्यबारे काम गर्ने यो अन्तर्राष्ट्रिय संस्थामा उनले दुई वर्ष काठमाडौं र उति नै समय दिल्लीमा बिताएकी थिइन् ।

‘अब त घरमै हुन्छु,’ भनिन्, ‘मन लागे पढ्छु, घरको काम गर्छु ।’ एकान्तमा बेलुकातिर पढ्ने उनको बानी रहेछ ।

यतिखेर उनको जीवनमा धेरै कुरा ‘गरे पनि हुने, नगरे पनि हुने’ गरी आइरहेका छन् । धेरै भयो उनले उति लेखेकी छैनन् । दशकअघि पत्रपत्रिकामा छरएिका आलेखहरू बटुलेर परार ‘ अग्निस्पर्श’ छापियो ।

‘अबचाहिँ,’ उनले योजना सुनाइन्, ‘यात्रा संस्मरणको एउटा पाण्डुलिपि तयार छ । अन्तिम सम्पादन हुन मात्रै बाँकी ।’

स्याङजा आँधीखोलाको शिरतिर पर्ने आठगह्रेमा शारदा जन्मिन् । उनको जमानामा सडक र मोटर कल्पनामा पनि सबैको आउँदैनथे । सक्नेहरू घोडाको चाँजो मिलाउँथे, नसक्नेहरू घुँडा खियाएर हिँड्थे । यातायातको अर्काे विकल्प थिएन ।

शारदाका बाआमाले आफ्नी जेठी छोरीलाई हिँडाउन चाहेनन् । उनलाई ‘ग्यानी’ घोडामा चढाएर हिडाउँथे रे । त्यो घोडाको सम्झना त उनलाई छैन तर त्यसको बिम्ब उनको मनमा निकै प्यारो बनेर बसेको छ । बाबु महेश्वर शर्मा पञ्चायतका अञ्चल निर्देशन अधिकारी थिए ।

‘उहाँको जहाँ सरुवा हुन्थ्यो,’ शारदाले पाँच दशकअघिका दिनहरू खोतलिन्, ‘हामी उतै जान्थ्यौं ।’ सरुवापिच्छे शारदाको डेरा, विद्यालय र सम्झनाहरू पनि सर्थे ।

सम्झनामा कतै छन् पहिलोपटक पोखरा आएका क्षणहरू । एउटी सानी केटीले देखेको पोखरा अहिलेकी शारदाले देखेजस्तो थिएन । साना घरहरू, खच्चडै खच्चड र ‘पोखराभरमिा दुई मात्रै गाडी’ संसार बुझ्दै गरेकी बालिकाको मस्तिष्कमा नमेटिने गरी टाँसिएका छन् । संयोग कस्तो भने त्यसमध्ये एउटा गाडी उनकै बाबु चढ्थे, बाबुको काखमा उनी हुन्थिन् ।

घाँटीमा घण्टी र अनेक रङले सिँगारएिका खच्चर भारी बोकेर हिँड्थे । तिनकै बीच पोखराका कुना-कुना हानिन्थिन् शारदा । सेतीको धाँजा फाटेका सुनसान किनारतिर जान्थिन् । बाघ लाग्ने सिरु र खरबारी अचेल पोखरामा छैनन् । उनी यस्तो घारीमा घुम्न जाँदा आमाको क्रिमपाउडर नित्य दल्ने गर्थिन् । अबिर र तोरीको तेल घोलेर बनाएको बडेमाको रातो टीको निधारमा हुन्थ्यो । आँखामा घरमा बनाएको गाजल लत्पतिने गरी लामालामा कोस बनाएर लगाउँथिन् । खुट्टामा रबरको ‘स्लिपर’ घुसारेर निस्कन्थिन् । विन्द्यवासिनी मन्दिरको खुला आकाशमा गोलो घेरो बनाएर बसेको र पढेको सम्झना जीवनमा कहिल्यै मेटिएला र ?

शारदा आमासँग प्रायः झगडा गररिहन्थिन् । ‘जसले गर्दा बुबा मलाई जहाँ पनि साथै लिएर जानुहुन्थ्यो,’ भनिन्, ‘म उहाँको चोर औंलो समातेर हिँड्थें ।’

बाबु पोखराबाट स्याङ्जा जाँदा कयौंपल्ट शारदा पनि गएकी रहिछन् । बर्खाको बाढीमा आँधीखोलो तर्दा पिताजीको काँधमा दुईतिर खुट्टा झारेर बसेको सम्झना अहिले पनि उस्तै छ ।

लट्ठी टेकेर पानीमा पसेका बाबुको घाँटी छिचोलेर आफ्नो खुट्टो भिज्दा शारदा बडो डराउँथिन् । तीव्र गतिमा बगेको पानी हेर्दा फन्फनी रंिटा लाग्थ्यो । संसारको सबभन्दा ठूलो मान्छे उनका लागि बाबु नै थिए । ‘खोलो तरसिकेपछि चाहिँ,’ सम्भिmन्, ‘लागेको थियो, सबैभन्दा बलियो पनि उहाँ नै हुनुहुँदो रहेछ ।’

आमा राधाकुमारी शारदालाई कमिज र हाफ कट्टु लाइदिएर पाठशाला पठाउँथिन् । कपाल उनको छोटो हुन्थ्यो । भनिहालियो, डेरा सरेपिच्छे उनको स्कुल पनि सथ्र्याे । एउटा नयाँ स्कुलमा पहिलो दिनै शारदा तमासा बनेकी रहिछन् । साथीहरूले अचम्म मान्दै घेरेछन् र भनेछन्, ‘तिमी केटा कि केटी ?’

सरुवाकै मेसोमा बाबुको औंलो समातेर उनी राजधानी आइन् । कान्ति ईश्वरी हाई स्कुलमा भर्ना भइन् ७ कक्षामा । उनको उमेर थियो ८ वर्षको ।

‘सुरुमा सरले भर्ना गर्नै मान्नुभएन, सानी भन्नु भो’ उनले बाल्यकालीन सम्झनाको तस्िबर नियालिन्, ‘हुन पनि कक्ष्ााभरमिा म फुच्ची थिएँ ।’

‘मेरो बासँग कालो कुकुर छ,’ भर्ना गर्नुअघि शिक्षकले उनलाई सोधेछन्, ‘लौ, यसलाई अंग्रेजीमा भन ।’ शारदालाई यति नआउने कुरै भएन ।

बाबुको रुचि शारदालाई डाक्टर बनाउने थियो । त्यसै अनुसार उनी विज्ञानकी छात्रा पनि भइन् । तर उनी बाबुको सपना पछ्याउँदै इन्जिनियर भएका आफ्ना दुई भाइजस्तो डाक्टर हुन सकिनन् ।

श्ारदालाई तिथिमिति सम्झनु बडो झर्काे लागेर आउँछ रे । ‘कुन सालमा के भयो, मलाई अत्तोपत्तो हुँदैन,’ भनिन्, ‘बिर्सिहाल्छु ।’

तर जति नै बिर्सिए पनि २०३४ साल शारदाको चित्तबाट हराएको छैन । उनी भर्खर २० लागेकी थिइन्, बाबुले विवाह गरििदए ।

‘त्यतिखेर विवाह गर्नेेे/नगर्ने निर्णय बाआमाको हुन्थ्यो,’ शारदा कतै टोलाइरहेकी थिइन्, ‘उनीहरूले खोजिदिएको केटासँग विवाह हुन्थ्यो ।’

त उनका लागि फेला परेछन् कांग्रेस नेता नरहर,ि जो त्यतिखेर त्रिचन्द्र कलेजमा नेपाली प्राध्यापन गर्थे, राजनीतिमा लागिसकेका थिएनन् ।

त्यतिखेर नरहर िकस्ता थिए ? उनी कस्ती थिइन् ? दुलहालाई पहिलोपल्ट कसरी देखिन् ? मनमा कस्ता कुरा खेले ? भेटेर के भनिन् ?

‘यस्तो कुरा लेख्नुहुन्छ तपाईं ?’ शारदा विस्मयमा झन्डै चिच्याइन्, ‘भो, भो । अरू कुरा गरौं ।’

नरहरसिँग प्रातः भ्रमणमा उनी धेरै निक्लेकी छन् । एउटा हिउँदको बिहान हुस्सु उघ्रेको थियो ।

‘म दंग परें, कति सुन्दर खुला कञ्चन सफा प्रभात, कस्तो खुलेको ?’ उनको पतिसँगको सम्झना यस्तो छ, ‘तर त्यतिखेरै उहाँ भन्दै हुनुहुन्थ्यो कति धुम्म परेको बिहान, आकाशभर ि बादल लागेको छ । हामीले एकअर्कालाई हेर्यौं र हाँस्यौं ।’

जीवनलाई हेर्ने दृष्टिकोण पनि यस्तै हुँदो हो कि यी दुईको ? एउटाले खुलेको देख्दा अर्कालाई धुम्म किन लाग्छ शारदाजी ?

अचेल घरमा नरहर,ि उनी र कान्छी छोरी अपराजिता छन् । जेठी अनामिका सिड्नीमा बस्न थालेको ८-९ वर्ष भइसक्यो । ‘अपराजिता पनि गएकी थिई,’ उनले भनिन्, ‘ऊ चाहिँ स् नातकोत्तर गरेर फर्की ।’

अपराजिता र अनामिका एक वर्षको अन्तरालमा उनको गर्भमा आए । बाइस वर्षकी हुँदा, २०३७ सालमा आमा भइन् शारदा पहिलोपल्ट ।

‘यो मेरो जीवनको अत्यन्तै महत्त्वपूर्णघटना हो,’ भन्छिन्, ‘त्यो अनुभव नभएको भए धेरै किसिमले म अधुरै रहन्थें होला ।’

केटाकेटीलाई मुड चलेको बेला र फुर्सद हुँदा मात्रै माया गरेर र ध्यान दिएर पुग्दैन भन्ने शारदालाई थाहा छ । तर थाहा भएको जम्मै कुरा कहाँ गर्न सकिन्छ र जीवनमा ?

‘एउटी लेखकका रूपमा घरीघरी मलाई छोरीहरूप्रति दोषबोध हुने गर्छ,’ शारदा भित्रकी आमाको थकथकी छ, ‘आफ्नो स्वभावका कारणले म उनीहरूका लागि असल मायालु आमा बन्न सकिनँ कि जस्तो लाग्छ ।’ छोरीहरू उनीसँग भन्दा बाबुुसँग नजिक छन् रे ।

शारदाले ६-७ वर्षकी हुँदा कविता लेख्न थालेकी रहिछन् । मनमा लागेका कुरा उनी अरूलाई भन्नुभन्दा शब्दहरूमा उतार्न सजिलो मान्थिन् । उनका यिनै अनुभव ‘सीमान्त अनुभूति’, ‘ युद्धोपरान्त’ र ‘स्वर्णसूत्र’ पुस्तकमा कविता, ‘आस्थाको भग्नावषेश’ मा कथा र ‘अग्निस्पर्श’ मा आलेख भएर आएका छन् । उनी भावुक हुँदा कविता, प्रस्ट हुनखोज्दा निबन्ध र कथा लेख्छिन् रे ।

विवाहपछि उनी प्राणीशास्त्रमा स्नातकोत्तर गर्न त्रिभुवन विश्वविद्यालय भर्ना भइन् तर घरेलु जीवनले नियमित पढ्ने अनुमति दिएन ।

बरु नरहरसिँग घरमै ‘एकसरो पढेर’ नेपालीमा स्नातकोत्तर गरनि् । विद्यावारििध गर्ने इच्छाले उनी छ महिनासम्म निरन्तर त्रिवि पुस्तकालयमा बसिन् ।

‘तर सानोतिनो मिहेनतले नहुने रहेछ,’ भनिन्, ‘समय दिन नसकेर त्यो पनि उसै भयो ।’

उनीसँग स्कुले नानीहरूलाई विज्ञान पढाएको दुईवर्षे शिक्षिका अनुभव पनि छ । परविार नियोजन संघमा सञ्चार अधिकृत भएर जीवनका १५-१६ वर्ष बितेका छन् ।

शारदा आध्यात्मिक स्वभावकी छन् । भारतीय गुरु ओशो रजनीशका पुस्तक धेरै पढेकी छन् । गीतामाथि उनले दिएको प्रवचनका १८ वटा मोटा ठेली घरमै राखेकी छन् । नरहरसिँग तपोवनमा ध्यान गर्न पनि पुगेकी छन् ।

सबै कुरा हुँदा पनि केही नपुगेको जस्तो, केही नभएजस्तो अभावको बोध हुन्छ । ‘यो पृथ्वीमा म किन आएँ ? विवाह गर्न, छोरा छोरी पाउन, कि अरू पनि कारण छन् ?’ उनको गाला असाध्यै रातो भइरहेको थियो, ‘जवाफ नपाएर हैरान छु ।’ यही उत्तरकै खोजीलाई उनले ‘अध्यात्म’ भन्ने गरेकी छन् ।

उनलाई जीवन अत्यासपूर्ण लागेको छ धेरैपटक । जीवन ‘नितान्त असान्दर्भिक र अर्थहीन अनुभव भएको छ ।’

महिलाका आँखाले संसार हेर्दा उनले उज्यालो कमै देखेकी छन्, उनका पाठक यस्तै निष्कर्षमा पुग्छन् । ‘योनि, पाठेघर र त्यहाँको डिम्बभन्दा बाहेक’ उनले ‘अग्निस्पर्श’ मा लेखेकी छन्, ‘स्वास्नी मान्छेलाई कहिल्यै कसैले मान्छेका रूपमा हेरेको छ ? मान्यता प्रदान गरेको छ ? प्रेम गरेको छ उसलाई ?’

‘कुनै दिन, तिमीजस्तै

म पनि

मान्छे भएर हिँड्नेछु’

कविताका प्रत्येक शब्दले शारदाको उकुसमुकुस व्यक्त गरेका छन् । अध्ययनले भन्दा उनलाई जीवनले नै धेरै कुरा सिकाएको छ । भन्छिन्, ‘म बलियी भएकी छु पहिलेभन्दा, परपिक्व, सहिष्णु भएकी छु जस्तो अनुभव गर्छु ।’

उनी जीवनलाई सकेसम्म नियमित र व्यवस्थित बनाउने प्रयत्न गर्छिन् । कहिल्यै कसैमाथि केहीमा पनि ‘भर पर्न नपरोस्’ भन्ने कामना मनमा सधैं हुन्छ । बिहान मिलेसम्म एकछिन व्यायाम गर्छिन् । कहिले हिँड्छिन् । प्रातः भ्रमणमा फुर्सद मिलेका बखत नरहर िपनि हुन्छन् । बाटाभर िकहिलेकाहीँ यी दुईबीच कुनै विषयमा मतान्तर बढ्दै जान्छ र त्यो घरमा आएर पनि घन्टौंसम्म चलिरहँदो रहेछ । यो कुरो नरहरलिे उनको पुस्तकको भूमिकामा लेखेका छन् । यस्तोमा केही दिन बोलचाल पनि हुँदैन पति-पत्नीको । बहस हुँदा अक्सर छोरीहरू उनलाई साथ दिँदैनन् रे ।

बिहान घुमिसकेर घर आउने, पत्रिका पढ्ने, चिया खाने, नुहाउने आदि इत्यादि जे गरे पनि उनी पूजाचाहिँ गर्दिनन् ।

पूजा गर्नु ‘समय खेर फालेझैं’ लाग्छ । तर मन्दिरमा घण्ट बजेको चाहिँ किन मन पर्छ उनलाई ? उनले पूजा गरेको छोरीहरू रमाइलो मान्छन्न् रे । ‘नरहरजिीलाई पनि’ शारदाले रातो धोती, चुरा लाएर पूजा गरेको मन पर्छ । बिहान नुहाएपछि सधैं परमेश्वरका नाममा धूप बाल्ने र एकछिन ध्यान गर्ने उनको बानी छ ।

कहिलेकाहीँ तनाव हुन्छ । यस्तोमा उनी निकै अबेलासम्म उठ्दिनन् । कहिलेकाहीँ दिनभर िनै सुतिरहन्छिन् । मन अशान्त भएको बेलामा कुनै नियमले काम गर्दैन ।

‘यातायातको साधन आफ्नो हातमा नहुँदा बाँधिएको अनुभव भइरहेछ अचेल,’ भन्छिन्, ‘गाडी नरहरजिीसँग हुन्छ, मोटरसाइकल अपराजिता लिएर हिँड्छे । घरझगडाको कारण अचेल यो पनि थपिएको छ ।’

शारदा शाकाहारी हुन् । नरहर िपनि मासु खाँदैनन् । भनिन्, ‘छोरीहरू खान्छन् तर घरमा मासु पाक्दैन ।’ उनलाई सानोतिनो कुराले पनि छिट्टै छुँदोरहेछ । आँसु आउन बेरै लाग्दैन रे । भन्छिन्, ‘सिनेमा हेर्दा, पुस्तक पढ्दा पनि रुन्छु ।’ हाँस्दा, रुँदा सौन्दर्य बढ्छ रे । यो उमेरमा पनि अनुहारमा देखिएको चमकको रहस्य त्यही हो कि !

घनश्याम खड्का

बत्ति गएको रहेछ । निस्पट्ट अँध्यारोमा सडक डरलाग्दो सुरुङजस्तो देखिन्थ्यो । ‘यताबाट जाम’ मन्त्रिनिवासको हाताभित्र छिरेपछि हवल्दारले बाटो देखाए ।

अगलबगलका घरमा विजुलीको उज्यालो झ्यालबाट बाहिर निस्किएको देखियो । लोडसेडिङले शहर अँध्यारोमा कतै विलाएको क्षण मन्त्रिनिवासको उज्यालो मोहक हुँदोरहेछ । लोडसेडिङमा पनि कसरी यति उज्यालो ?

‘त्यो व्याट्रिबाट चल्ने हुन्छ नि, के रे त्यो ?’ हवल्दारले केही बिर्सिएजस्तो थियो ।

‘इन्भर्टर ?’

‘हो हो’ उनी भण्डै चिच्याए,’हो त्यो छ क्या क्वार्टरहरुमा ।’ कुन घरमा कुन मन्त्री बस्छन् उनलाई आँखा चिम्ले पनि थाहा हुँदो रहेछ । ‘लौ, अब यहाँभित्र जानुहोस्’ उनले भने,’अर्थमन्त्रीको क्वार्टर यही हो ।’ उनी फर्किए ।

‘यता आउनुहोस यता’ हातमा मैन लिएर एउटी महिला बाहिर निस्किन्,’माथि बस्नुहोस् ।’ ती मिजासिलीको नाम रहेछ रमा । ‘चिया पकाउँछु है’ भनेर भान्छातिर लागिन् । चारैतिर सोफा ओच्छ्याइएको सफा कोठा । सायद यो अर्थमन्त्रीको मान्छे भेट्ने ठाउँ थियो ।

अन्त उज्यालो भए पनि बाबुराम भट्टराईको क्वार्टरमा मैन नबाली धर थिएन । ‘यहाँ चाहिँ इन्भर्टर छैन ?’

‘छ न न त’ भान्छातिरबाट आवाज आयो,’तर आज बलेकै छैन । खाली कराउँछ मात्रै ।’

अघिदेखि आइरहेको एकोहोहो कुईँय आवाज त्यही मोरो इन्भर्टरको रहेछ जसले मन्त्रिनिवासको मौनतालाई निरन्तर विथोलिरहेको थियो । ‘चल्छ कि’ भन्ने आसले रमा यो क्यारकुर सहेरै पनि इन्भर्टर खोलेर बसिरहेकी थिइन् । तर यो विपक्षी दलको नेताजस्तो अटेरी भइरहेको थियो, मरे नबल्ने ।

छेउको घरमा मज्जैले बत्ति बलिरहेको थियो जहाँ पर्यटनमन्त्री हिसिला यमी बस्दिरहिछन् ।

‘उहाँ भर्खरै आउनुभाथ्यो’ रमा बोलिन्,’बत्ति रहेनछ भनेर जानुभो । तपाईँलाई उतै पठाइदिनु भन्नु भा’छ ।’

Maoist Leader Hisila Yamai and Baburam Bhattrai in Minister Quarter.
त, रमा दिदीले पकाएको चिया पिउन पाइएन । हिसीलाको उज्यालो भान्छामा रमाकै जस्तो काम सम्हालेर बसेकी सामनाले कफि तयार पारिन् ।

‘कस्तो चिसो है’ भनेजसरी जिउ कुक्रुक्क पार्दै हिसिला वैठक कोठामा पसिन् । उनले कानसम्म लगाएको ऊनी टोपीले पनि के संकेत गर्थ्यो भने हाम्री मन्त्री चिसोसँग सम्झौता गर्ने पक्षमा छैनन् ।

‘अचेल जतिखेर पनि हतार हुन्छ’ तातो पानी सुरुप्प पार्दै उनले विरक्तीमा अनुहार खुम्च्याइन् । एकछिन चुप लागिन । अनि भनिन्,’यो अन्तरवार्ता कहिले छाप्नु हुन्छ ?’

उत्तर दिनअघि नै मोबाइल बज्यो । ‘खै, कहाँ हुनुहुन्छ ?’ गणतन्त्र नेपालको पहिलो सरकारमा मन्त्री भएको हिसिला दम्पतीलाई एकै ठाउँमा जुटाएर कुराकानीको चाँजो मिलाएका बाबुरामका सहयोगी विश्वदीप पाण्डे बोल्दै थिए,’हामी यहाँ आइसक्यौं ।’

हिसिला उता जान तयार भइनन् । ‘त्यहाँ त अध्यारो छ’ मोबाइलमा उनी आफैं बोलिन्,’यतै आउनु नि ।’ बाबुरामले नाइँ भनेनन् । केही बेरमा उनी चुपचाप आइपुगे । खैरो जाकेट, खरानी रंगी पाइन्ट र कालो टोपी लगाएका उनको अनुहार बडो क्लान्त थियो ।

‘डाक्टरसाब बिरामी हुनुहुन्छ ?’ अकस्मात जिब्रोबाट यस्तो प्रश्न फुस्कियो । जवाफदिनुअघि एक पटक उनका ५५ वर्षे आँखाले प्रश्नकर्ताको अनुहार कोतरे । ‘त्यस्तो देखिन्छु र ?’ उनको कैफियत थियो,’थकाइले होला ।’

दिनभर एमाले नेतासँग वार्तामा बसेका रहेछन् । थाकेजस्तो देखिनुको यो तत्कालिन कारण थियो कि यस्तो उनको स्थायी मुद्रा हो ? सोध्नै लागेको थिएँ झ्याप्प बत्ती गयो । कसैले इन्भर्टरका गडबडी ठिक गरिदियो सायद । बत्ति फेरि आयो ।

अचेल दिनहरु कसरी बित्छन् मन्त्रीद्वयका ? भेटघाट कत्तिको हुन्छ ? एक्लै हुँदा मनमा के कुरा खेल्छन् ? देशवासीलाई परिवर्तनको सपना देखाउने तिनको आफ्नै आँखामा कस्ता सपना छन् ? यी र यस्तै प्रश्नका खात थिए । छिप्पिँदो रातमा केही क्षणका लागि एकै ठाम बसेका यी दुईका कुरा जतनले सम्झेर संग्रह गरिदिने रेकर्डर नभइदिएको भए बेलाबेलामा निभिरहने बत्तिका कारण विजोग हुने रहेछ ।

………………….

हिसिला बिहान पाँचै बजे उठेर योग गर्छिन्, त्यहि समय विविसी विश्व सेवा र सगरमाथा टेलिभिजन पनि हेर्न भ्याउँछिन् । बाबुराम पनि पत्रिका पढ्दै योग गर्न रुचाउँछन् ।

‘तर मेरो योग र उहाँकोमा फरक छ -यि दुई एक्लै हुँदा तिमी र अरुको छेउमा आरार्थी सम्बोधन गर्छन्)’ बाबुरामले भने,’म अलि क्लासिकल खालको गर्छु, उहाँ मिसमासखाले ।’

दुबैले सँगै बसेर योग नगरेको थुप्रै भइसकेछ । ‘मेरो जिन्दगी अलि फरक खालको छ ।’ बाबुराम बल्ल मुस्कुराए,’जीवनको २३ वर्ष निरन्तर विद्यार्थी भएर बिताएँ । २३ सै वर्ष होस्टलमा बसेँ । यस्तो मान्छेको जीवनचर्या र मानसिकता कस्तो हुन्छ सजिलै अनुमान गर्न सक्नुहुन्छ ।’

बाबुरामकोजस्तो उठ्नुबित्तिकै पत्रिका पढ्ने बानी हिसीलाको छैन । अघिल्लो वर्ष एसएलसीमा बोर्ड प्रथम भएर २७ साल राजधानीमा पढ्न आएका बबुरामलाई चिया खानुभन्दा पहिले अखबार पढ्ने बानी पर्यो । त्यतिबेला खोरखापत्र १० पैसामा पाइन्थ्यो । उनी चाटिचुटी पढ्थे । अहिले पनि यो बानी गएको छैन ।

‘उहाँ सिनेमादेखि विज्ञान र राजनीतिका गहिरा कुरामा पनि उत्तिकै रुची राख्नु हुन्छ’ हिसिलाले बाबुरामको हात मुसारिन्,’एकदम अध्ययनशील मान्छे ।’ प्रतिउत्तरमा ‘डाक्टरसाप’ मुस्कुराए । बाबुरामको यही बानीले हिसिला प्रेममा परेकी रहिछन् ।

‘सन् १९७४ भदौको कुनै महिना हाम्रो भेट भएको हुँदो हो’ बाबुरामले दिल्लीको स्कुल अफ प्लानिङ एण्ड आर्किटेक्चरमा बितेको जवानी नियाले,’मस्नातकोत्तर गर्न गएको थिएँ, उनी स्नातक दोस्रो वर्षमा पढ्दै रहिछन् ।’

तिनताका उनीहरु कस्ता थिए ? यो दुबैले बिर्सेका छैनन् । ‘उहाँ बडो मोर्डन’ डाक्टरसापका ओठ गालासम्म च्यातिए,’नेपाली राम्रोसँग बोल्न पनि आउँथेन ।’

हिसिलाका लेखा चाहिँ बाबुराम ‘गाउँतिरबाट आएको एउटा लुम्रेझाम्रे’ भन्दा अरु केही थिएनन् । आफूभन्दा ६ वर्ष पहिले संसार देखेको त्यो गाउँले केटो जीवनमा नआइदिएको भए हिसिला कहाँ हुन्थिन् यतिखेर ?

‘सायद विदेशमा’ हिसिला खितखिताइन्,’वा आइएनजिओ चलाएर बसिरहेको हुन्थे ।’

काठमाडौंको भुरुङखेलमा जन्मेहुर्केकी हिसिला पिताजी धर्मरत्नका बारे आफूलाई भन्दा बाबुरामलाई थाहा भएको देख्दा तीन छक परेकी थिइन् ।

‘मेरो बाआमाको राजनीतिक/सामाजिक पाटो मलाई थाहै रहेनछ’ हिसिला अलिक विस्मित भइन् । सात ६ दिदीकी बहिनी हिसिलाको रुची नाचगानमा ज्यादा थियो ।

‘म त कलाकारै थिएँ’ भनिन्,’दिल्लीमा छँदा ७ महिना शास्त्रीय गायन प पिढेको पनि थिएँ ।’

सिने मे जलन,

आँखों मे तुफां सा क्यों है,

इस सहर में हर शख्स इतना

परेशां क्यों है

बडो तन्मयका साथ गाउँथिन् हिसिला । ‘उहाँको कलाबाट म प्रभावित थिएँ’ बाबुराम बोले,’बडा राम्रो गाउनुहुन्थ्यो । नाच्थु पनि हुन्थ्यो । मलाई चाहिँ यसमा रुची भएन ।’ रानीतिले ओझेलमा पार्यो गीतलाई । ‘चुनाबले त मेरो भ्वाइसै खाइदियो’ उनी आइत भइन् ।

दिल्लीको चाणक्य हलमा उनीहरु सिनेमा हेर्न जान्थे फुर्सदको दिन पारेर । रंग दे वसन्ती, अंकुरजस्ता सामाजिक सिनेमाका प्रसंग सम्झनमा अझै पनि छन् । नायिका सवना अजमीको क्रान्तिकारी छविले हिसिलाको अभ्यन्तरमा ठूलो प्रेरणा दिन्थ्यो ।

बाबुराम दिल्ली गएकै वर्ष अखिल भारत नेपाली विद्यार्थी संगठनको गठन भयो जसको उनी संस्थापक अध्यक्ष थिए । पहिलो वर्ष हिसिला त्यसकी सदस्य र पछि साँस्कृतिक सचिव हुँदै महासचिव पनि भइन् ।

(फेरि बत्ति गयो, एकछिनमा आयो । इन्भर्टर कुइँय कराइरहेको थियो । ‘त्यो बन्द गर न, याँ इन्टरभ्यू भइराछ, हिसिला भन्थिन् ।’)

बाबुराम पिएचडी गर्न जवाहरलाल नेहरु विश्वविद्यालय गएपछि यी दुईको मित्रता प्रेम र प्रेम विवाहमा अनुवाद भयो । दुरीले निकटता पनि ल्याउँछ क्यारे !

‘२०३७ साल चैत १७ गते’ बाबुरामले ब्रम्हचर्य भंग गरेको दिन सम्झिए,’आफ्नै ढंगले बिहा गर्यौं, दिल्लीमै दर्ता भयो । बाआमाले छुट्टीमा घर गएपछि थाहा पाए ।’

बाआमा दुखी भएनन् ? बाहुनको छोरो भएर यस्तो गर्ने भनेन् ? ‘परिबार अलि उदारै थियो । गाउँतिर सानैमा १४/१५ वर्षमै बिहा गर्थे ।’ भने,’मैले यो उमेरमा पनि नगरेकामा गर्दै गर्दैन कि भन्ने पीर थियो उहाँहरुलाई । गरेको देखेर खुसी नै हुनुभो ।’

हिसिलाको आत्मनिर्भरताले बाबुरामलाई निकै उक्साएको रहेछ । ‘मलाई सँधै नै ऋषीमुनिहरुको जीवनले तान्थ्यो । ब्रम्हचार्य पालन गर्थेँ । बिहा गरेपछि छोराछोरी हुन्छन्, झमेला थपिन्छ जस्तो लागिरहन्थ्यो ।’ उनले भने,’तर उहाँ आत्मनिर्भर खालकी लाग्यो ।’

हिसिलाको धेरै बोल्ने बानी उनलाई मन पर्दोरहेनछ । ‘हुन त आआफ्नो स्वभाव हो’ उनले थपे,’तर धेरै बोल्दा गल्ती पनि हुन सक्छ । त्यसैले सोचेर बोल्नुहोस् भनेर म भन्छु ।’

यही कुरा हिसिलालाई पनि लाग्दोरहेछ । ‘उहाँ साह्रै नै गम्भीर स्वभावको’ छेउमा हाँसिरहेका बाबुरामतिर हेर्दै उनी बोलिन,’मजस्तै नभए पनि अलिबढी बोलिदिए हुने नि जस्तो लागिरहन्छ ।’

विवाहपछि हिसिला काठमाडौं फर्किन् । एउटै छोरी मानषी ४२ सालमा जन्मिन् जो अहिले त्रिभूवन विश्वविदालयमा राजनीति शास्त्र स्नातकोत्तर दोस्रो वर्षमा पढ्दैछिन् ।

अचेल बाआमा र छोरी एकै ठाउँ बसेर खाना खाएको सम्झना उति बाक्लो छैन उनीहरुसँग ।

‘हाम्रो परिबार परम्परागत खाले होइन ।’ बाबुरामले भने,’छुट्टाछुट्टै बस्छौं तर बेलाबेला भेटिराख्छौं । कहिले म उहाँकोमा कहिले उहाँ म कहाँ आउनु हुन्छ । छोरी कोटेश्वरमा ठुलिआमाकाँ बस्छिन् । बेलाबेला भेट्न आइराख्छिन् ।’

बाबुरामले जीवनमा कहिल्यै जागिर खाएनन् । ‘मैले चाहिँ यता आएर पढाएँ’ हिसिला पुल्चोक इन्जिनियरिङ क्याम्पसमा प्राध्यापिका हुँदाको क्षण सम्झिरहेकी थिइन्,’घर परिबार पनि त पाल्नु पर्थ्यो ।’

बाबुराम पिएचडि सकेर नेपाल फिरे । मसाल, एकताकेन्द्र हुँदै भूमिगत जीवनलाई माओवादीको जनयुद्धमा पनि निरन्तरता दिए । जनयुद्धमा हिसिला पनि बाबुरामकै बाटोमा हिँडिन् ।

पार्टीमा तीनचार महिनासम्म पनि उनीहरुको भेट हुन्थेन । एकताका दुबै कारबाहीमा परे । यो खबरले शुभचिन्तकहरु व्यथित भए पनि हिसिला अग्घोरै खुसी थिइन् रे । ‘एक डेढ वर्ष सँगै बस्न पायौं, पढ्न पायौं’ हिसिला खितखिताइन्,’यस्तरी सँगै हनु नपाएको कति भइसकेको थियो ।’

मुक्तीमान, लालध्वज, लालसिंह, विप्लवजस्ता अनेक नाम थिए भूमिगत बाबुरामका । हिसिलाले चाहिँ पार्वती, दुर्गा, सीता र राहुल जस्ता नाम राखिन् । हिस्सी परेको मान्छेलाई नेवारीमा हिसिला भनिन्छ जो भूमिगतकालमा एकदिन साँच्चै हिस्सी परेर हिँडिरहेकी थिइन, नौतनवामा प्रहरीले झन्डै समातेका । भएछ के भने सारी, ब्लाउज, किरिम, पाउडर, लिपिस्टिक आदिले आफूलाई सिंगारी ‘बुर्जुवा’ परिधानमा उनी भारत जाँदै रहिछन् । साथमा एक पुरुष सहयोगी थिए रे ।

‘मलाई त उसले फकाएर बेच्न लैँजादै छ जस्तो ठानेछन् पुलिसले’ हिसिलाका ओठ चले,’मैले शिक्षिका हुँ, राम्रो गर्नु भयो, धन्यवाद भनिदिएपछि खुसी भएर छाडिदिए ।’

यस्तै सम्झना बबुरामसँग पनि छ । कति पटक उनी सेनाको घेरामा परेका रहेछन् । ‘बसेकै ठाउँमा बम पनि खस्यो’ बाबुराम गम्भीर भए,’क्रान्तीमा लागेपछि यस्तो त भइरहन्छ ।’ हिसिलाले थपिन्,’जनयुद्धमा लागेपछि कुन बेला मर्ने कुन बेला बाँच्ने ठेगान थिएन ।’

बाबुराम राजतन्त्र अन्त्य भएको दिन जेठ १५ गते जीवनमै बढी खुसी भए रे । हिसिला नि ? ‘उहाँले जोक भन्दा मज्जा आउँछ ।’ भनिन्,’मान्छे सिरियस भए पनि राम्रो इन्टेलिजेन्ट जोक भन्नु हुन्छ ।’

यो पृथ्वीमा पहिलो पाइलो गोरखाको बेलबासमा हालेका बाबुराम नेपालको मुगु र डोल्पा पुगेका छैनन् । ‘मनाङ र मुस्ताङ पनि नजिकबाट हेर्न पाएको छैन’ उनले भने,’नत्र त पुरै देश डुलेको छु ।’

‘म त हुम्ला, बैतडी, जुम्ला, डडेल्धुरा’ हिसिलाले टेबुलको नक्सामा औंला दौडाइन,’यस्तै यस्तै हो । उहाँजती घुमेकी छैन । तर विदेशचाहिँ मैले धेर घुमेकी छु ।’ बाबुरामले पनि पुरै विश्व एक फन्का लगाइसकेका रहेछन् । ‘तर हामी चीन गएका छैनौं’ भने,’एक पल्ट जाने इच्छा छ ।’ सँगसँगै ? ‘त्यो त परिस्थितिमा भर पर्छ’ बाबुरामले ढुक्कैसँग भने । उनीहरु नगए पनि छोरी मानुषी चार महिना चीन गएर हालै फिरेकी छन् ।

गहुँको रोटी, सागको तरकारी र तीते करेला भनेपछि बाबुरामको मुख रसाउँछ । ‘पकाउन पनि मै सिपालु छु’ बाबुरामले विद्यार्थी जीवन चिहाए,’उहाँलाई पनि मैले सिकाएको थिएँ ।’ हिसिला चाहिँ सलाद भनेपछि भुतुक्क हुन्छिन् । उनीहरु साकाहारी हुन् ? ‘होइन’ बाबुरामले भने,’धेरै थरी मासु खाइयो ।’

गाइको पनि ?

‘खाइयो’ हिसिला बोलिन्,’भूमिगत भएर हिँडेपछि यो खान्न, ऊ खान्छु भन्न कहाँ पाउनु ?’

फुर्सदमा बाबुरामलाई लेखपढ गर्ने इच्छा हुँदोरहेछ । ब्रम्हाण्ड कसरी पैदा भयो भन्ने विषयमा उनी घोत्लिन्छन् रे । ‘जीवनको इतिहास १५ अरब वर्ष पुरानो छ’ उनी गम्भीर मुद्रामा थिए,’हामी असी सय वर्ष त बाँच्छौ नि । यत्रो लामो यात्रामा यति आयु पानीको थोपो जति पनि हुँदैन ।’

घनश्याम खड्का

लाउ“लाउ“ र खाउ“खाउ“को उमेर थियो । पढ्नमा उति ध्यान गएन । कतै एक्लै बसेर चुरोट पिउ“दा दीपक खड्गीलाई ‘बिन्दास’ भएजस्तो लाग्थ्यो रे । स्कुल छाडेर गल्लीगल्ली चहार्ने साथीको कमी थिएन । उनी पनि तिनकै संगतले तानिए । बागबजारमा उनको घर थियो र त्यही“ छिमेकमा दीपकभन्दा ४ वर्षकान्छी एउटी १४ वषर्ीया किशोरी बस्थी जसको नाम थियो रोजी पौडेल ।

यी दर्ुइको स्कुल पनि स“गै थियो । रोजी सात र दीपक १० कक्ष्ँामा पढ्थे । अल्लारे उमेरमा भर्खर भर्खर प्रेम भएको थियो । एक दिन दीपकले रोजीलाई भगाए । त्यही उनीहरूको बिहा थियो । यो थियो २०४९ सालको कुरो । यी दर्ुइको जात मिल्दैनथ्यो । रोजीलाई खसमको घरबाट निकालिदिए । माइतमा बस्न दिएनन् । पिर भुल्न दीपकलाई चुरोट र रक्सीले मात्रै पुगेन, उनी ब्राउन सुगर लिन थाले । रोजीले पनि त्यसै गरिन् ।
सुरुमा ‘पिर भुल्न’ लिइएको लागू औषध अब बानी भयो । रोजी दोजिया भइन् । ज“चाउ“दा थाहा भो उनको रगतमा त एचआईभीको भाइरस रहेछ । त्यो दीपकमा नहुने कुरै थिएन । दीपक साथीहरूस“ग ‘सिरिन्ज’ लिन्थे । त्यसैबाट एचआईभी सरेछ । जोवनका सुनौला क्षणमा यस्तो खबरले यी दर्ुइको मनमा कम्ता ठूलो भुइ“चालो गएन । आफ्नो पिर त छ“दै थियो, गर्भाशयमा हर्ुक“दो शिशुको चिन्ताले उनीहरूको ज्यान खायो । धन्य चिकित्सा विज्ञान † आमा संक्रमित भए पनि बच्चालाई सुरक्षित जन्माउने विधि
-पीएमटीसीटी) भर्खरै नेपालमा भित्रिएको रहेछ । त्यसैको प्रयोग गरेर डाक्टरले शल्यक्रिया गरी शिशु निकाले -रोजीका अनुसार त्यो नेपालको पहिलो पीएमटीसीटी शल्यक्रिया थियो) । पेटमा छोरी रहिछ जो अहिले ११ वर्षी भएकी छ । -त्यही विधि प्रयोग गरेर ४ वर्षघि उनीहरूले छोरो पनि जन्माए । यी दुवै दिदी भाइलाई एचआईभी छैन ।)
एचआईभीको चाल पाएपछि जीवनमा अचानक बदलाब आयो । बा“की जीवन आफूजस्तै रोगीको स्याहारमा खर्चने तिनको योजना छ । उनीहरूले सहारा प्लस नामको संस्था पनि खोलेका छन् । एचआईभीको संक्रमणले अघोरै दुःखी भएकाको औषधोपचारमा उनीहरू लागेका छन् । जे हुनु भइगयो, बा“की जीवनचाहि“ राम्रो काम गरेर बिताउ“ भन्ने लागेको छ दुवैलाई । र्
मर्छु भन्ने थाहा पाएपछि मान्छेमा ठूलो बदलाब आउ“दो रहेछ, जस्तो रोजी र दीपकको जीवनमा आयो । यी दर्ुइले कति प्रयास गर्दा पनि दर्ुर्व्यसन छुटाउन सकेका थिएनन् । तर जब मृत्युको खबर आयो, दर्ुर्व्यसनको तलतल एकदमस“ग गायब भयो । क्यान्सर लागेको पत्तो पाएपछि जगदीश घिमिरेले ‘अन्तरमनको यात्रा’ लेखे । मृत्युलाई नजिकबाट देखेको
मान्छेले लेखेको कुरो धेरैले मन पराएर पढेका पनि छन् ।
मृत्यु जीवनको सबभन्दा ठूलो भय हो । यसैबाट बच्न खोज्दा मान्छेले यतिका उन्नति प्रगति गरेको हो । जतिसुकै दुःख, हैरानी र व्यथा भए पनि बा“चिरहन चाहने मान्छेको स्वभाव हु“दो रहेछ । विक्षिप्त र आवेगमा आत्महत्या गर्नेहरू पनि छन् । तर त्यो पनि जीवनकै मोहले गर्दा भएको हो । सोचेजस्तो जीवन नपाएको झोकमा भएको अन्ध अभिव्यक्ति हो आत्महत्या ।
मृत्युको बोधले जीवनका सारा गुनासा, इष्र्या, रोष र बासना समाप्त भएर जान्छन् । लडाइ“-झगडा गर्ने विचार उसै
सेलाएर जान्छ ।
तर रोगै नलागे पनि प्रत्येक मानिस विस्तारै मरिरहेको छ । हामी प्रतिपल मरिरहेका छौं । बितेको प्रत्येक क्षणले हामीलाई मृत्युको नजिक पुर्याइरहेको छ । जीवनमा सत्तरी वा असी वर्ष
अचानक आउने होइन । हामी अचानक मर्ने होइनौं । पल प्रतिपल गर्दै बुढ्यौली आउ“छ, मृत्यु आउ“छ ।
तर हामीलाई रोग नलागी यसको आभास हु“दैन । भन्नलाई त भन्छौं, यो दर्ुइ दिनको जिन्दगी, कर्कलाको पानी, यसको के भर – तर व्यवहारमा यसको छायासम्म पनि देखि“दैन ।
हाम्रा स्वार्थ, अहंकार, नीचता र पाखण्ड हर्ेदा लाग्छ हामी अनन्त बा“च्छौं । यो भ्रमले मान्छेलाई जेलेको छ । र नै त यतिका युद्ध, यतिका धोखा र यतिका दुःख भएको छ जीवनमा । सन्तहरू भन्छन्, यो सब मान्छेमा मृत्युको बोध नहुनाले गर्दा भएको हो । मृत्युको स्मरण अरूको हानि गर्नबाट जोगिने निर्विकल्प बाटो हो । धर्मले यसै भनेको छ ।

घनश्याम खड्का
‘भोक लाग्दा खान पाउने र निन्द्रा लाग्दा सुत्न पाउने मान्छे भाग्यमानी हो ।’ यो कुरो मैले कहाँ र कहिले पढेँ वा सुनँे सम्झना छैन । तर नबिर्सने गरीे मनमा गढेको रहेछ जो मलाई जहिल्यै विरोधाभासपूर्ण लागिरहन्थ्यो । ‘यस्तो पनि भाग्य हुन्छ कहीँ ?’ मनमा लाग्थ्यो, ‘धेरै पैसा हुनु, इज्जत हुनु, नाम कमाउनु पो त भाग्य । सुत्नु र खानु त के ठूलो भो र ?’
तर अचेल बुझ्दै छु यसमा जीवनको ठूलो सत्य खामिएको रहेछ । निन्द्रा र भोक सबैलाई लाग्छ । तर सबैले भनेकै बेला खान र सुत्न सक्दैनन् । अभावले यो नैसर्गिक आवश्यकताबाट वञ्चित हुनु एउटा कुरा, सब थोक पुगेर पनि यति आधारभूत तर सामान्य आवश्यकता तत्क्षण पूरा गर्न नसक्नेहरू करोडौं छन् यो पृथ्वीमा ।

आधुनिक विश्वमा यी दुवैबाट मान्छे बिस्तारै वञ्चित हुँदै गइरहेका छन् । भोक लाग्नेबित्तिकै खाने फुर्सद तिनलाई छैन । निन्द्रा लाग्नेबित्तिकै सुत्ने अवसर सबैलाई हुँदैन । औद्योगिक मुलुकका मान्छे फुर्सदमा सुत्छन्, फुर्सदमा खान्छन्् । हाम्रै देशमा पनि स्कुल-कलेज र कार्यालयमा खाजा खाने समय तोकिएको छ । तर ठिक्क दुई बजे नै भोक लाग्छ भन्ने के छ ?
चिकित्सा विज्ञान भन्छ्, भोक लाग्दा नखानु जति हानिकारक छ, भोक नलाग्दा खानु पनि उत्तिकै । निन्द्रा लाग्दा नसुत्नु जति नराम्रो हो, सुत्दा निन्द्रा नलाग्नु पनि उति नै । भोक लाग्नु भनेको शरीरले ऊर्जा माग्नु हो जसको पूर्ति खाने कुराबाट मात्रै सम्भव छ ।

शरीर एउटा जटिल जैविक यन्त्र हो । भोक लाग्दा पाचन रसहरू सक्रिय हुन्छन् । तिनले काम पाएनन् भने शरीरमा क्षति पुग्छ । ग्यास्टि्रक अल्सर, कब्जियतजस्ता रोग भोक लागेको क्षण नखानाले भएको असर हो । निन्द्राको अनियमितताले पनि अनेक रोग लाग्छन् ।

व्यापार, अध्ययन, जागिर वा यस्तै व्यस्तताले मान्छेलाई गाँज्दै लगेको छ । खासगरी सहरी जीवनमा यो जटिलता बढी देखिन्छ जहाँ सहज स्वाभाविक निन्द्रा पाउनु मुस्किल छ । महत्त्वाकांक्षीहरू रातभर सुत्नु समयको ठूलो बर्बादी ठान्छन् । अध्ययनहरूले के देखाएका छन् भने अमेरिका, जापानलगायत विकसित देशमा धेरै मानिस निन्द्राको औषधि नभई सुत्न सक्दैनन् । नियमित औषधि सेवनले उनीहरू धेरै दुव्र्यसनी भएका छन् । कतिको ज्यान गएको छ । गम्भीर रोगले समातिने धेरै छन् । मात्रामा धेरथोर होला, अनिन्द्राको समस्याले ग्रस्त मान्छे नभएको पृथ्वीको कुनै कुनो पाउनु अब असम्भव छ ।

निन्द्रा एक महाऔषधि हो जीवनको । यो नहुँदो हो त जीवन दिक्कलाग्दो, तनावपूर्ण हुने थियो । निदाएको क्षण हामी कहाँ हुन्छौं ? हाम्रो चेतना कहाँ हुन्छ ?

निन्द्रामा सबै दुःख, घृणा, प्रेम र असफलताहरू लुप्त हुन्छ । विचारहरूको अन्त्य हुन्छ । चेतना कतै पर नभेटिने ठाउँमा पुग्छ । विज्ञानले पत्ता लगाउन नसकेका धेरै कुरामा निन्द्राको रहस्य पनि हो । निन्द्रा के हो ? निदाएको क्षण मान्छेको चेतना कहाँ पुग्छ ? बिउँझेपछि शरीर फुर्तिलो कसरी हुन्छ ? निदाउन नपाउँदा किन जीउ गह्रौं हुन्छ ? यी र यस्ता प्रश्नको उत्तर कत्ति गर्दा पनि पत्ता लागिसकेको छैन ।

आधुनिक जीवनले केही गुमाएको छ भने निन्द्रा गुमाएको छ । यसले दिने प्राकृतिकपना र स्वास्थ गुमाएको छ । निन्द्रामा आएको यही गडबडीले जीवन बढी कोलाहलपूर्ण हुँदै गइरहेको छ । रातभरी नसुतेको दिन संसारै उराठिलो लाग्छ । जीउ गह्रौं हुन्छ, खान रुच्दैन ।

निन्द्राको सम्बन्ध सीधै मान्छेको मनस्थितिसँग जोडिएको हुन्छ । मन विचारहरूले भरिएको छ भने निदाउनु मुस्किल पर्छ । दुःखजस्तै सुख वा उत्तेजनामा पनि निन्द्रा गायब हुन्छ । मानिसहरू अति हर्षको क्षण पनि रातभर निदाउन सक्दैनन् । निदाइहाले पनि शरीरले गहिरो विश्राम पाउन सक्दैन ।

मनोवैज्ञानिकहरूले निन्द्रामाथि निरन्तर खोज र अनुसन्धान गरिरहेका छन् । हालसम्मको अध्ययनले उनीहरू के निष्कर्षमा पुगेका छन् भने निन्द्रामा पनि मन सक्रिय हुन्छ, विचारहरू चलिरहन्छन् । सपना त्यसैको प्रतिफल हो । दमित र कुण्ठित अनेक इच्छा सपनाको रूपमा प्रकट हुने प|mायड तर्क पछिल्ला खोजहरूले पुष्टि भइसकेको छ । निन्द्रामा सपना नदेख्नु स्वस्थ मानसिकताको कसी हो । तर अधिकांशले सपना तुरुन्तै बिर्सने गर्छन् । वैज्ञानिकहरूका अनुसार आठ घन्टा सुत्दा एउटा स्वस्थ मान्छेले १० मिनेटजति मात्रै सपनाहीन निन्द्रा पाउँछ ।

अध्यात्मले निन्द्रालाई अचेतना भनेको छ । अनिन्द्रा र जागरण एउटै कुरा होइनन् । रिस, वासना, अहंकार, लोभ, इष्र्या र कामनाजस्ता भाव अचेतना हुन् । मानिस अक्सर क्रोध, लोभ वा अहंकारकै फन्दामा हुन्छ । यस हिसाबले सबै अनिन्द्रामै हुन्छन् । विचारहरूबाट छुटकारा, शान्त र होसपूर्ण जीवन जागरण हो भन्छन् सन्तहरू । उनीहरू विचारै नगर्ने होइनन् तर विचारको फन्दामा पर्दैनन् रे । हामी सांसारिक मान्छेलाई चाहिँ जे मनमा आयो त्यही गर्न मन लाग्छ । खाने कुरा देखे मुख रसाउँछ, गीत सुन्दा खुट्टाहरू त्यसकै तालमा हल्लिन्छन् । जे नसोचूँ भन्यो त्यही बढी सदृश्य भएर आउँछ । तर ध्यानीहरू मनको यो दशाबाट पार हुन्छन् रे । रहस्यदर्शीहरू भन्छन्, जागृत मान्छे निदाउँदा पनि होसपूर्ण हुन्छ, अचेतचाहिँ हिँड्दा पनि निन्द्रामा । सचेतनाको पहिलो सुरुआत प्राकृतिक जीवन हो । निन्द्रा लाग्नेबित्तिकै सुत्नु र भोक लाग्नेबित्तिकै खानु हो । राम्ररी निदाएकै मान्छे राम्ररी जाग्न सक्छ, खुसी हुन सक्छ र मुस्कुराउन पनि !

]]>